شرح حکمت ۱۲۶

۱۲۶ و قال علیه السلام  عَجِبْتُ لِلْبَخِیلِ یَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذِی مِنْهُ هَرَبَ، وَیَفُوتُهُ الْغِنَى الَّذِی إِیَّاهُ طَلَبَ، فَیَعِیشُ فِی الدُّنْیَا عَیْشَ الْفُقَرَاءِ؛

وَیُحَاسَبُ فِی الْآخِرَهِ حِسَابَ الْأَغْنِیَاءِ؛ وَعَجِبْتُ لِلْمُتَکَبِّرِ الَّذِی کَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَهً، وَیَکُونُ غَداً جِیفَهً؛ وَعَجِبْتُ لِمَنْ شَکَّ فِی اللَّهِ، وَهُوَ یَرَى خَلْقَ اللَّهِ؛ وَعَجِبْتُ لِمَنْ نَسِیَ الْمَوْتَ، وَهُوَ یَرَى الْمَوْتَى‏؛ وَعَجِبْتُ لِمَنْ أَنْکَرَ النَّشْأَهَ الْأُخْرَى وَهُوَ یَرَى النَّشْأَهَ الْأُولَى وَعَجِبْتُ لِعَامِرٍ دَارَ الْفَنَاءِ وَتَارِکٍ دَارَ الْبَقَاءِ.

از بخیل تعجب مى‏کنم که به استقبال فقرى مى‏رود که از آن گریخته و غنایى را از دست مى‏دهد که طالب آن است. در دنیا همچون فقیران زندگى مى‏کند ولى در آخرت باید همچون اغنیا حساب پس دهد. و تعجب مى‏کنم از متکبرى که دیروز نطفه‏اى بى‏ارزش بوده و فردا مردار گندیده‏اى است. و از کسى که در خدا شک مى‏کند در شگفتم در حالى که خلق او را مى‏بیند (و مى‏تواند از هر مخلوق کوچک و بزرگ، ساده و پیچیده به ذات پاک آفریدگار پى برد). و تعجب مى‏کنم از کسى که مرگ را فراموش مى‏کند با این‏که مردگان را با چشم خود مى‏بیند.و تعجب مى‏کنم از کسى که جهان دیگر را انکار مى‏کند در حالى که این جهان را مى‏بیند. و تعجب مى‏کنم از کسى که دار فانى را آباد مى‏کند ولى دار باقى را به فراموشى مى‏سپارد.[۱]

شرح و تفسیر از این شش گروه در شگفتم!

امام علیه السلام در این کلام حکمت‏آمیزش به شش رذیله اخلاقى اشاره فرموده که سرچشمه غالب بدبختى‏هاى انسان است و اگر بتواند از آن‏ها فاصله بگیرد دنیا و آخرت خود را آباد کرده و سامان بخشیده است.

نخست اشاره به مسئله «بخل» و آثار شوم آن مى‏کند و مى‏فرماید: «از بخیل تعجب مى‏کنم که به استقبال فقرى مى‏رود که از آن گریخته و غنایى را از دست مى‏دهد که طالب آن است. در دنیا همچون فقیران زندگى مى‏کند ولى در آخرت باید همچون اغنیا حساب پس دهد»؛

(عَجِبْتُ لِلْبَخِیلِ یَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذِی مِنْهُ هَرَبَ، وَیَفُوتُهُ الْغِنَى الَّذِی إِیَّاهُ طَلَبَ، فَیَعِیشُ فِی الدُّنْیَا عَیْشَ الْفُقَرَاءِ؛ وَیُحَاسَبُ فِی الْآخِرَهِ حِسَابَ الْأَغْنِیَاءِ)

. امام علیه السلام چه تعبیر زیبا و دلنشینى در اینجا فرموده است؛ افراد بخیل تنها نسبت به دیگران بخیل نیستند. بسیار مى‏شود که نسبت به خویشتن هم بخیل‏اند با این‏که داراى ثروت‏اند زندگى سخت و فقیرانه‏اى براى خود فراهم مى‏کنند و همان‏گونه که امام علیه السلام فرموده است براى فرار از فقر آینده فقر امروز را براى خود ترتیب مى‏دهند.

آنها همچنین به دنبال غنا و ثروت بیشتر در آینده اند در حالى که غناى امروز را از دست مى‏دهند. چرا که از ثروت خود بهره‏اى نمى‏برند.

از سویى دیگر در روز قیامت باید در صف اغنیا بایستند و حساب اموال خود را پس دهند در حالى که در دنیا از نظر زندگى در صف فقیران بودند؛ یعنى مشکلات غنا را دارند؛ ولى از مواهب آن بى‏بهره‏اند. آیا زندگى چنین اشخاصى شگفت‏آور و تعجب‏برانگیز نیست؟ آیا مى‏شود این‏گونه افراد را در زمره عاقلان دانست؟ نه تنها امام علیه السلام که عقل کل است از زندگى آنان تعجب مى‏کند، بلکه هر انسان عاقلى گرفتار شگفتى مى‏شود.

ممکن است کسانى بگویند: این درباره بخیلانى است که حتى درباره خود بخل مى‏ورزند؛ اما بخیلانى که بخلشان متوجه دیگران است و خودشان زندگى مرفهى دارند مشمول این سخن نیستند؛ ولى تجربه نشان داده که غالب بخیلان به خویشتن نیز بخیل‏اند.

بخل از صفات بسیار زشتى است که در آیات و روایات اسلام نکوهش فوق‏العاده‏اى از آن شده از جمله در حدیثى از پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله مى‏خوانیم:

«الْبَخیلُ بَعیدٌ مِنَ اللَّهِ، بَعیدٌ مِنَ النّاسِ، قَریبٌ مِنَ النّارِ

؛ بخیل از خدا دور است و از مردم دور و به آتش دوزخ نزدیک است».[۲]

در کتاب‏ فقه الرضا آمده است:

«إیّاکُمْ وَالْبُخْلُ فَإِنَّهُ عاهَهٌ لا یَکُونُ فى حُرّ وَلا مُؤمِنٍ إنَّهُ خِلافُ الْإیمانِ‏

؛ از بخل بپرهیزید که نوعى آفت است که نه در افراد آزاده و نه در صاحبان ایمان است زیرا بخل مخالف ایمان است. (شخص بخیل ایمان محکمى به جود و سخا و عطاى خداوند ندارد)».[۳]

در حدیثى از امام صادق علیه السلام مى‏خوانیم:

«مَنْ بَرِءَ مِنَ الْبُخْلِ نالَ الشَّرَفَ‏

؛ کسى که از بخل دورى کند به شرافت و بزرگى نائل مى‏شود».[۴]

امام علیه السلام در دومین مورد شگفتى مى‏فرماید: «از متکبرى که دیروز نطفه‏اى‏

 

بى‏ارزش بوده و فردا مردار گندیده‏اى است (به راستى) تعجب مى‏کنم»؛

(وَعَجِبْتُ لِلْمُتَکَبِّرِ الَّذِی کَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَهً، وَیَکُونُ غَداً جِیفَهً)

. تکبر که همان خودبزرگ‏بینى است نشانه روشنى از غفلت به مبدأ و منتهاى وجود انسان در این دنیاست و اگر انسان به مبدأ و منتهاى خویش بنگرد این خودبزرگ‏بینى از او زایل مى‏شود. اگر امروز در اوج قوت و قدرت است نباید فراموش کند که دیروز نطفه بى‏ارزشى بود و نباید از یاد ببرد که چند روزى مى‏گذرد و مبدل به جیفه گندیده‏اى مى‏شود که مردم از نزدیک شدن به او تنفر دارند و مى‏گویند: هرچه زودتر او را دفن کنید تا فضاى خانه یا کوچه و بازار آلوده نشود.

در واقع امام علیه السلام با این سخن، درمان کبر را نیز نشان داده است که هرگاه حالت کبر و غرور به شما دست داد براى زایل کردن آن به گذشته و آینده خویش بنگرید. سرى به قبرستان‏هاى خاموش بزنید که گاه بعضى از آنها شکاف برداشته و بوى آزار دهنده جیفه از آن بیرون مى‏آید، آن را تماشا کنید و در آینده خویش نیز بیندیشید.

در حدیثى از رسول خدا صلى الله علیه و آله مى‏خوانیم:

«إیّاکُمْ وَالْکِبْرَ فإنَّ إبْلیسَ حَمَلَهُ الْکِبْرُ عَلى‏ أنْ لا یَسْجُدَ لِآدَمَ‏

؛ از تکبر بپرهیزید که تکبر ابلیس را وادار به سرپیچى از فرمان خدا نسبت به سجده براى آدم کرد».[۵]

امیر مؤمنان على علیه السلام نیز در خطبه «قاصعه» (خطبه ۱۹۲) در همین رابطه فرموده بود:

«فَاعْتَبِرُوا بِما کانَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ بِإبْلیسَ إذ أهْبَطَ عَمَلَهُ الطَّویلَ، وَجَهْدَهُ الْجَهیدَ … عَنْ کِبْرِ ساعَهٍ واحِدَهٍ

؛ از کارى که خداوند با ابلیس انجام داد عبرت بگیرید آن‏گاه که خداوند عبادات طولانى و تلاش فوق العاده او را (در عبادت) هبط و نابود کرد به علت ساعتى تکبر». و به دنبال آن مى‏افزاید:

«فَمَنْ ذا بَعْدَإبْلیسَ یَسْلَمُ عَلَى اللَّهِ بِمِثْلِ مَعْصِیَتِهِ‏

؛ بنابراین چه کسى بعد از ابلیس به سبب معصیتى همانند او مى‏تواند سالم بماند؟».

قرآن مجید نیز تکبر را سرچشمه کفر و مجادله در آیات پروردگار معرفى کرده مى‏فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یُجَادِلُونَ فِى آیَاتِ اللَّهِ بِغَیْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِى صُدُورِهِمْ إِلَّا کِبْرٌ مَّا هُمْ بِبَالِغِیهِ»؛ کسانى که در آیات خداوند بدون دلیلى براى آنها آمده باشد ستیزه‏جویى مى‏کنند، در سینه‏هایشان فقط تکبّر (و غرور) است و هرگز به خواسته خود نخواهند رسید».[۶]

همچنین، تکبر سرچشمه گناهان زیاد دیگرى مى‏شود که بحث پیرامون آن به درازا مى‏کشد.[۷] و شبیه همین فراز از کلام حکمت‏آمیز در کلام ۴۵۴ نیز خواهد آمد.

سپس امام علیه السلام در سومین موضوعى که از آن در شگفتى فرو رفته مى‏فرماید:

«از کسى که در خدا شک مى‏کند در شگفتم در حالى که خلق او را مى‏بیند (و مى‏تواند از هر مخلوق کوچک و بزرگ، ساده و پیچیده به ذات پاک آفریدگار پى ببرد)»؛

(وَعَجِبْتُ لِمَنْ شَکَّ فِی اللَّهِ، وَهُوَ یَرَى‏ خَلْقَ اللَّهِ)

. آرى عالم هستى سراسر آیینه وجود حق است و مخلوقات بدیع و عجیب و اسرارآمیز و جالب هر کدام به تنهایى براى پى‏بردن به وجود آن مبدأ عالم و قادر کافى است. به ویژه در عصر و زمان ما که علوم گسترش پیدا کرده و شگفتى‏هاى بسیار بیشترى از عالم خلقت نمایان گشته، خدا شناسى از هر زمانى آسان‏تر است.

در هر گوشه و کنار از جهان، در گیاهان، حیوانات وحش، پرندگان، ماهیان دریاها، ساختمان بدن انسان و گیاهان ذره‏بینى آثار عظمت او به روشنى دیده مى‏شود و راه را براى خداشناسى هموار مى‏سازد.

گاه در گوشه و کنار جهان موجوداتى به چشم مى‏خورد که اگر انسان روزها و ماه‏ها درباره آن بیندیشد و از آن پى به عظمت آفریننده‏اش ببرد بجاست.

مناسب است در اینجا دو سه نمونه از آن را طبق نقل بعضى از دائرهالمعارف‏هاى معروف جهان ذکر کنیم.

در دائره المعارفى به نام‏ فرهنگ‏نامه‏ مى‏خوانیم: «هیچ گلى در گل‏فروشى‏ها زیبایى «گل ثعلبى» را ندارد و کمتر گلى است که پس از چیده شدن به اندازه گل ثعلبى دوام داشته باشد. این گل‏ها در زمین نمى‏رویند بلکه روى شاخه‏هاى درختان و قارچ‏ها پرورش پیدا مى‏کنند و آب و غذاى خود را از آنها مى‏گیرند.

جالب این‏که دانه گل ثعلبى به قدرى کوچک است که تنها با میکروسکوپ دیده مى‏شود. باد این دانه‏ها را در هوا پراکنده مى‏سازد. هر گاه روى قارچ‏ها بنشینند مى‏توانند آب و غذا از آنها جذب کرده و رشد کنند. گل‏فروشى‏ها ثعلبى‏ها را در گرم‏خانه روى قارچ‏هاى کمک کننده پرورش مى‏دهند و اگر تعجب نکنید چهار تا هشت سال طول مى‏کشد تا دانه ثعلبى به ثمر بنشیند».[۸]

در همان کتاب مى‏خوانیم «آگاو» گیاهى است که در ایالت‏هاى مکزیک و ایالت‏ها جنوبى آمریکا مى‏روید. برگ‏هاى بسیار ضخیمى دارد بعضى آن را گیاه صد ساله مى‏نامند وقتى این گیاه آماده گل دادن مى‏شود ساقه بلندى پیدا مى‏کند به قطر سى‏سانتى‏متر و طول شش متر و صدها گل بر آن ظاهر مى‏شود و گیاه بعد از پژمرده شدن گل‏ها مى‏میرد و در عمرش فقط یک‏بار گل مى‏دهد. در بیابان‏هاى مکزیک ده سال طول مى‏کشد تا گل دهد ولى در گرم‏خانه ها گهگاه ممکن است صد سال طول بکشد تا گل دهد! این عمر طولانى براى آن است که در این مدت گیاه آب و غذاى کافى در خود ذخیره مى‏کند تا بتواند آن میله بلند و قطور و آن همه گل را ظاهر سازد.[۹]

در همان کتاب و دائره المعارف دیگرى آمده است که در روى زمین درختان عظیمى وجود دارد که طول بعضى از آنها به پنجاه متر مى‏رسد و قطرشان به دوازده متر. اگر بخواهند از چوب آنها خانه چوبى بسازند براى یک دهکده مى‏توانند خانه سازى کنند!

فراموش نکنیم که این درخت عظیم روزى یک دانه کوچکى بوده اما دست قدرت پروردگار نیرویى در آن ذخیره کرده بود که مى‏توانست این‏گونه رشد کند و به این عظمت برسد.

کوتاه سخن این‏که در اطراف ما و همه جهان آثار عظمت و قدرت او نمایان است؛ چشم بینا و گوش شنوا مى‏خواهد تا آثار توحید را در جبین آنها ببیند و پیام تسبیح آنها را بنشنود.

سپس امام در چهارمین جمله مى‏فرماید: «تعجب مى‏کنم از کسى که مرگ را فراموش مى‏کند با این‏که مردگان را با چشم خود مى‏بیند»؛

(وَعَجِبْتُ لِمَنْ نَسِیَ الْمَوْتَ وَهُوَ یَرَى الْمَوْتَى)

. مرگ یعنى پایان همه چیز در دنیا و جدا شدن از تمام مقام‏ها و اموال و ثروت‏ها و تعلقات دنیوى و از همه مهم‏تر بسته شدن پرونده عمل انسان به‏گونه‏اى که نمى‏تواند حسنه‏اى بر حسنات یا سیئه‏اى بر سیئات خود بیفزاید. در یک عبارت کوتاه، مرگ مهم‏ترین حادثه زندگى انسان است؛ ولى عجب این‏که بسیارى از افراد آن را به دست فراموشى مى‏سپارند در حالى که بستگان و عزیزان و دوستان و همشهریان خود را بارها مى‏بینند که آنها را به سوى دیار اموات مى‏برند. این غفلت و فراموش‏کارى راستى حیرت‏انگیز است. به خصوص این‏که بسیارى از مردگان کسانى هستند که از ما جوان‏تر یا قوى‏تر و سالم‏تر و گاه حتى بدون سابقه یک لحظه بیمارى راه دیار فنا را پیش گرفتند و به سوى بقاى آخرت رفتند.

به همین دلیل در یکى از خطبه‏هاى پیغمبر گرامى اسلام صلى الله علیه و آله مى‏خوانیم:

«یا أیُّهَا النّاسُ إنَّ أکْیَسَکُمْ أکْثَرُکُمْ ذِکْراً لِلْمَوْتِ‏

؛ اى مردم باهوش‏ترین شما کسى است که بیش از همه به یاد مرگ و پایان زندگى باشد».[۱۰]

در حدیث دیگرى از امام صادق علیه السلام آمده است:

«ما خَلَقَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ یَقیناً لا شَکَّ فیهِ أشْبَهُ بِشَکّ لا یَقینَ فیهِ مِنَ الْمَوْتِ‏

؛ خداوند عزّوجلّ هیچ یقینى را که ابداً شکى در آن نیست همانند شکى که ابدا در آن یقین نیست همچون مرگ نیافریده است».[۱۱]

این حدیث از امیرمؤمنان على علیه السلام نیز با کمى تفاوت نقل شده است.[۱۲]

سپس در پنجمین جمله حکیمانه‏اش مى‏فرماید: «تعجب مى‏کنم از کسى که جهان دیگر را انکار مى‏کند در حالى که این جهان را مى‏بیند»؛

(وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَنْکَرَ فالنَّشْأَهَ الْأُخْرَى وَهُوَ یَرَى النَّشْأَهَ الْأُولَى)

. قرآن مجید نیز مى‏فرماید: «وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَهَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذکَّرُونَ»؛ شما عالَم نخستین را دانستید، پس چرا متذکّر نمى‏شوید (که جهانى بعد از آن است)؟!».[۱۳]

در این دنیا صحنه‏هاى معاد و زندگى پس از مرگ پیوسته دیده مى‏شود؛ درختان در فصل زمستان مى‏میرند یا حالتى شبیه به مرگ دارند، هنگامى که باد بهارى مى‏وزد و قطرات حیات‏بخش بارانِ بهار فرو مى‏افتد تولد تازه‏اى پیدا مى‏کنند و آثار حیات همه جا نمایان مى‏شود. بعد از شش ماه فصل پاییز که شبیه خزان عمر است فرا مى‏رسد و بار دیگر دوران مرگ و سپس حیات تکرار مى‏شود. این صحنه را بارها و بارها در عمر خود دیده‏ایم و بازگشت به زندگى‏پس از مرگ را آزموده‏ایم. چرا بیدار نمى‏شویم؟

در عالم جنین پیوسته تطورات زندگى یکى پس از دیگرى نمایان مى‏گردد که شبیه حیات پس از مرگ است. وانگهى خدایى که در آغاز، جهان را آفرید باز گرداندن حیات پس از مرگ براى او چه مشکلى دارد؟ از همه اینها گذشته خداوند را حکیم مى‏دانیم و از سویى نه نیکوکاران در این دنیا غالباً به جزاى خود مى‏رسند و نه بدکاران. چگونه ممکن است خداوند حکیم و عادل در جهان دیگرى نتیجه اعمالشان را به آنها ندهد؟[۱۴]

در ششمین و آخرین جمله حکیمانه مى‏فرماید: «تعجب مى‏کنم از کسى که دار فانى را آباد مى‏کند ولى دار باقى را ترک مى‏نماید و به فراموشى مى‏سپارد»؛

(وَعَجِبْتُ لِعَامِرٍ دَارَ الْفَنَاءِ وَتَارِکٍ دَارَ الْبَقَاءِ)

. همه با چشم خود مى‏بینیم این جهان دار فانى است؛ همه روز گروهى مى‏میرند و گروهى به دنیا مى‏آیند و جاى آنها را مى‏گیرند. سپس همین گروه جاى خود را به گروه‏هاى دیگر مى‏دهند. کاخ‏هاى زیبا بر اثر گذشت زمان به ویرانه‏اى مبدل مى‏شود و باغ‏هاى پر از گل و گیاه روزى پژمرده خواهند شد. همه چیز در گذر است و همه چیز رو به فنا مى‏رود. آیا عقل اجازه مى‏دهد که انسان در آبادى این دار فانى بکوشد؛ اما سراى آخرت را که در آن حیات جاویدان است فراموش کند و گامى در طریق عمران و آبادى آن از طریق ایمان و اعمال صالح بر ندارد؟

این موارد شش‏گانه‏اى که امام علیه السلام از همه آنها در شگفتى فرو مى‏رود بخشى از تناقض‏هایى است که انسان در زندگى گرفتار آن است و گاه زندگى یک انسان را مجموعه‏اى از این تناقض‏ها و تضادها تشکیل مى‏دهد و عامل اصلى آن پیروى‏از هواى نفس و گوش فرا ندادن به فرمان عقل است.

قرآن مجید درباره دنیا و آخرت تعبیرات بسیار پر معنایى دارد از جمله در آیه ۶۴ سوره عنکبوت مى‏خوانیم: «وَمَا هَذِهِ الْحَیَاهُ الدُّنْیَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَهَ لَهِىَ الْحَیَوَانُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ»؛ این زندگى دنیا چیزى جز سرگرمى و بازى نیست و فقط سراى آخرت، سراى زندگى (واقعى) است، اگر مى‏دانستید».

در حدیثى از امیرمؤمنان على علیه السلام مى‏خوانیم:

«الدُّنْیا مُنْتَقَلَهُ فانِیَهٌ إنْ بَقِیَتْ لَکَ لَمْ تَبْقَ لَها

؛ دنیا منتقل مى‏شود و فانى مى‏گردد اگر (فرضا) براى تو باقى بماند تو براى او باقى نمى‏مانى».[۱۵]

درباره حقیقت دنیا و جلوه‏هاى فریبنده و ناپایدار آن ذیل حکمت ۱۰۳ بحثى داشتیم. ذیل خطبه ۲۰۳ بحث دیگرى درباره دنیا آمده و در ذیل حکمت ۱۳۳ نیز بحث بیشترى خواهیم داشت.

 

[۱] . سند گفتار حکیمانه:

نویسنده کتاب مصادر چندین منبع براى این کلام حکمت‏آمیز امام علیه السلام نقل مى‏کند که بعضى از آنها مربوط به قبل از سیّد رضى و بعضى مربوط به بعد از اوست از جمله جاحظ در کتاب المائه المختاره بخشى از این کلام حکمت‏آمیز را آورده و زمخشرى در ربیع الابرار و« وطواط» در الغرر و العرر و آمدى در غررالحکم.( مصادر نهج‏البلاغه، ج ۴، ص ۱۱۳).

[۲] . بحارالانوار، ج ۷۰، ص ۳۰۸، ح ۳۷٫

[۳] . همان، ج ۷۵، ص ۳۴۶٫

[۴] . همان، ص ۲۲۹، ح ۱۰۷٫

[۵] . کنزالعمّال، ح ۷۷۳۴٫

[۶] . مؤمن، آیه ۵۶٫

[۷] . براى توضیح بیشتر به کتاب اخلاق در قرآن، ج ۲، ص ۲۰ به بعد مراجعه کنید.

[۸] . فرهنگ‏نامه، واژه« ث».

[۹] . همان، واژه« الف».

[۱۰] . بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۷۶٫

[۱۱] . من لایحضره الفقیه، ج ۱، ص ۱۹۴٫

[۱۲] . مفتاح السعاده، ج ۵، ص ۲۸٫

[۱۳] . واقعه، آیه ۶۲٫

[۱۴] . براى پى بردن به دلایل شش‏گانه معاد بر گرفته از قرآن مجید به کتاب ما پیام قرآن، ج ۵ بحث معاد مراجعه کنید.

[۱۵] . غررالحکم، ح ۲۲۸۷٫

درباره نویسنده

678مطلب نوشته است .

نوشتن دیدگاه

شما میتوانید از تصاویر مخصوص خود در قسمت نظرات استفاده نمایید برای اینکار از وب سایت آواتارکمک بگیرید .


چهار + = 12

تمام حقوق این سایت برای © 2018 نهج البلاغه. محفوظ است.
قدرت گرفته از وردپرس فارسی