نامه ۲۰

۲۰ و من کتاب له علیه السلام إلى زیاد ابن أبیه و هو خلیفه عامله عبداللَّه بن عباس على البصره، و عبداللَّه عامل أمیر المؤمنین علیه السلام یومئذ علیها و على کور الأهواز و فارس و کرمان و غیرها:

از نامه‏هاى امام علیه السلام است‏

که به زیاد بن ابیه جانشین فرماندار حضرت عبداللَّه بن عباس در بصره نوشته است و عبداللَّه بن عباس در آن زمان فرماندارى بصره، اهواز، فارس، کرمان و دیگر نواحى آنجا را از طرف امام علیه السلام عهده‏دار بود.[۱]

نامه در یک نگاه‏

از این نامه مخصوصاً با توجّه به صدر آن، که در تاریخ یعقوبى آمده، استفاده مى‏شود که «زیاد» قصد خیانت در بیت المال و طفره رفتن از پرداختن تمام خراج‏ را داشت. امام علیه السلام از طریق بعضى از عیون خود از این امر آگاه شد و این نامه شدید اللحن را براى او نوشت که خراج را باید به طور کامل به بیت المال بپردازد و نزد امام علیه السلام بفرستد و امام علیه السلام او را تهدید کرد که اگر از این کار خوددارى نماید او را شدیداً مجازات خواهد کرد.

از این نامه و مانند آن روشن مى‏شود که امام علیه السلام عمال و مراقبینى بر تمام مسئولان حکومتى گماشته بود که مسائل مهم را مرتبا گزارش مى‏دادند، و اگر مسئولى پا از مأموریت خود فراتر مى‏نهاد امام علیه السلام به او هشدار مى‏داد.

وَ إِنِّی أُقْسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً صَادِقاً، لَئِنْ بَلَغَنِی أَنَّکَ خُنْتَ مِنْ فَیْ‏ءِ الْمُسْلِمِینَ شَیْئاً صَغِیراً أَوْ کَبِیراً لَأَشُدَّنَّ عَلَیْکَ شَدَّهً تَدَعُکَ قَلِیلَ الْوَفْرِ، ثَقِیلَ الظَّهْرِ، ضَئِیلَ الْأَمْرِ، وَ السَّلَامُ.

ترجمه‏

صادقانه به خداوند سوگند یاد مى‏کنم اگر به من گزارش رسد که از بیت المال مسلمین چیزى کم یا زیاد، به خیانت برداشته‏اى آنچنان بر تو سخت مى‏گیرم که در زندگى تو را کم‏بهره، سنگین‏بار و حقیر و ذلیل سازد؛ والسلام.

شرح و تفسیر هشدار شدید به متخلّفان‏

از تاریخ یعقوبى استفاده مى‏شود که امام علیه السلام در آغاز این نامه چنین مرقوم داشت: «ان رسولى اخبرنى بعجب زعم انک قلت له فیما بینک و بینه: ان الاکراد هاجت بک فکسرت علیک کسیرا من الخراج و قلت له: لا تعلم بذلک امیر المؤمنین‏؛ فرستاده من چیز تعجب آورى را به من خبر داد او مى‏گوید: تو این سخن را به عنوان یک راز به او گفته‏اى که کردهاى منطقه سرکشى کردند و از پرداختن بسیارى از خراج خوددارى ورزیدند و گفته‏اى: این سخن را به امیر مؤمنان علیه السلام نگو (شاید به گمان اینکه امام علیه السلام از مقدار خراج که قرارداد شده دقیقا خبر نداشته باشد و هر چه براى او بفرستند مى‏پذیرد)».

از این قسمت نامه به خوبى استفاده مى‏شود که زیاد براى تقلیل خراج توطئه‏ کرده بود و به عنوان اینکه اکراد از پرداختن خراج به طور کامل خوددارى کردند مى‏خواست بخشى از خراج را به نفع خود بردارد و براى بیت المال نفرستد.

امام علیه السلام از توطئه او آگاه شد و این نامه شدید اللحن را براى او فرستاد و فرمود:

«صادقانه به خداوند سوگند یاد مى‏کنم اگر به من گزارش رسد که از بیت المال مسلمین چیزى کم یا زیاد به خیانت برداشته‏اى آنچنان بر تو سخت مى‏گیرم که در زندگى تو را کم‏بهره، سنگین‏بار و حقیر و ذلیل سازد. والسلام»؛ (وَ إِنِّی أُقْسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً صَادِقاً، لَئِنْ بَلَغَنِی أَنَّکَ خُنْتَ مِنْ فَیْ‏ءِ الْمُسْلِمِینَ شَیْئاً صَغِیراً أَوْ کَبِیراً، لَأَشُدَّنَّ عَلَیْکَ شَدَّهً تَدَعُکَ قَلِیلَ الْوَفْرِ، ثَقِیلَ الظَّهْرِ ضَئِیلَ الْأَمْرِ، وَ السَّلَامُ).

تعبیر امام علیه السلام به اینکه قسمى را یاد مى‏کند که قسم صدق است مفهومش این نیست که ممکن است که قسم غیر صادقانه‏اى از امام علیه السلام صادر شود، بلکه نوعى تأکید بر جدى بودن این قسم است.

نکته دیگر این است که امام علیه السلام به او صریحا نفرمود تو خیانت کرده‏اى، بلکه سخن را به نحو مشروط بیان کرد که «اگر به من برسد که مرتکب چنین خیانتى شده‏اى» زیرا در این گونه موارد اگر پرده را از روى کار شخص متخلف کنار بزنند او جسورتر مى‏شود. فصاحت و بلاغت ایجاب مى‏کند که پرده را کمى کنار بزنند و مطلب را به صورت مشروط بیان کنند تا او جسور نشود و قصد فرار از منطقه و با خود بردن اموال را نکند.

این نکته نیز حایز اهمیت است که امام علیه السلام مى‏فرماید، چنان بر تو سخت مى‏گیرم که سه بلا بر سر تو بیاید نخست اینکه در زندگى کم بهره شوى، آبرویت بریزد و کارى به تو نسپارند.

دوم اینکه تو سنگین بار گردى که ممکن است منظور سنگین بار شدن در دنیا باشد؛ یعنى مسئولیت خیانت بر دوش او قرار گیرد و به دنبال آن مجازات شود و یا بر اثر بى‏نوایى پشتش براى اداره زندگى شخصى خود سنگین گردد. بعضى از شارحان نیز احتمال داده‏اند که منظور سنگینى پشت از نظر مسئولیت اخروى است همان گونه که در آیه شریفه آمده است: « «وَلَیَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالًا مَّعَ أَثْقالِهِمْ وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیامَهِ عَمَّا کانُوا یَفْتَرُونَ»؛ آنها بار سنگین (گناهان) خویش را بر دوش مى‏کشند، و (همچنین) بارهاى سنگین دیگرى را اضافه بر بارهاى سنگین خود؛ و روز قیامت به یقین از دروغ‏هایى که به خدا مى‏بستند سؤال خواهند شد».[۲]

ولى این احتمال بعید به نظر مى‏رسد، زیرا امام علیه السلام مى‏فرماید: من کارى مى‏کنم که این عواقب سه‏گانه را براى تو به بار آورد و مى‏دانیم مسئولیت روز قیامت بر اثر خیانت قطعى خواهد بود و نیازى به سخت‏گیرى امام علیه السلام بر او نیست.

جمله «ضَئِیلَ الْأَمْرِ» با توجّه به اینکه «ضَئِیل‏» به معناى حقیر، ضعیف و کوچک است مفهومش این است که اگر خیانت کنى و مردم تو را به خیانت بشناسند، در آینده در میان مردم حقیر، ضعیف و سر به زیر خواهى بود.

اصولًا خیانت مخصوصاً خیانت در اموال به ویژه خیانت در بیت المال مایه رسوایى شدید در دنیا و آخرت است و این منحصر به زیاد نبود که در صورت خیانت سرنوشت‏هاى سه گانه‏اى را که امام علیه السلام در نامه بالا نوشته است پیدا کند، بلکه این سرنوشت‏ها در انتظار تمام خائنان مخصوصاً خائنان به بیت المال است.

پشت آنها از بار گناه و مسئولیت و مجازات سنگین مى‏شود، بهره آنها کم و شخصیت آنها حقیر و بى‏مقدار خواهد شد.

نکته چرا زیاد به این منصب گماشته شد

درباره تاریخچه زندگى «زیاد» سؤالات زیادى مطرح است نخست اینکه چرا او را زید بن ابیه (زیاد فرزند پدرش) مى‏گویند که حکایت از نامشروع بودن نطفه او دارد و دیگر اینکه چرا امیر مؤمنان على علیه السلام در دوران حکومت خود چنان منصبى به او داد و یا لا اقل عبداللَّه بن عباس که به یقین شناختى از او داشت او را به چنین مقامى نصب کرد و سرانجام اینکه پایان کار او به کجا کشید و دودمانش چه نقش تخریبى در تاریخ اسلام داشتند.

پاسخ این سؤالات را به خواست خدا در ذیل نامه ۴۴ که تناسب بیشترى با این مطالب دارد بیان خواهیم کرد.



[۱] . سند نامه:

این نامه قبل از مرحوم سید رضى، در کتاب انساب الاشراف بلاذرى و در تاریخ یعقوبى( با تفاوت‏هایى) آمده است. و در مصادر نهج‏البلاغه به کتاب اوّل اشاره شده و سپس افزوده است که این نامه را بیهقى در المحاسن و المساوى نیز نقل کرده است.( مصادر نهج‏البلاغه، ج ۳، صفحه ۲۳۲)

[۲] . عنکبوت، آیه ۱۳٫

درباره نویسنده

678مطلب نوشته است .

نوشتن دیدگاه

شما میتوانید از تصاویر مخصوص خود در قسمت نظرات استفاده نمایید برای اینکار از وب سایت آواتارکمک بگیرید .


هشت + = 12

تمام حقوق این سایت برای © 2018 نهج البلاغه. محفوظ است.
قدرت گرفته از وردپرس فارسی