شرح حکمت ۴۶

۴۷ و قال علیه‏السلام قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ، وَصِدْقُهُ عَلَى قَدْرِ مُرُوءَتِهِ، وَشَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ أَنَفَتِهِ، وَعِفَّتُهُ عَلى‏ قَدْرِ غَیْرَتِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

ارزش هر کس به اندازه همت او و راستگویى و صداقتِ هر کس به اندازه شخصیت اوست و شجاعت هر کس به اندازه بى‏اعتنایى وى (به ارزش‏هاى مادى) است و عفت هر کس به اندازه غیرت اوست.[۱]

شرح و تفسیر چهار فضیلت مهم اخلاقى‏

امام علیه السلام در این چند جمله حکیمانه به رابطه چهار موضوع مهم با چهار موضوع دیگر از صفات انسانى اشاره فرموده است.

نخست مى‏فرماید: «ارزش هر کس به اندازه همت اوست»؛

(قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ)

. منظور از همت تصمیماتى است که انسان براى انجام کارهاى مهم مى‏گیرد و به دنبال آن تلاش مى‏کند. هر اندازه این تصمیمات والاتر و این تلاش‏ها گسترده باشد همت انسان بلندتر است و این‏که امام مى‏فرماید: ارزش هر کسى به اندازه همت اوست براى آن است که اشخاص والا همت معمولًا تلاش مى‏کنند تا به مقامات عالى برسند پس نباید ارزش وجودى ظاهرى آنها را امروز ملاحظه کرد بلکه آن نیروى نهفته در درون آنها که نامش همت است باید مقیاس و معیار شمرده شود.

در کتاب‏ غررالحکم‏ از امام همین معنا به صورت دیگرى بیان شده است، مى‏فرماید:

«مَنْ شَرَفَتْ هِمَّتُهُ عَظَمَتْ قِیْمَتُهُ؛

کسى که همت عالى داشته باشد قیمت و ارزش او زیاد است».[۲]

در حدیث دیگرى از همان حضرت و در همان کتاب مى‏خوانیم:

«ما رَفَعَ‏

أمْرَءٌ کَهِمَّتِهِ وَ لا وَضَعَهُ کَشَهْوَتِهِ؛

هیچ چیز انسان را به مانند همت او بلندمقام نمى‏کند و هیچ چیز، او را مانند شهوتش پست نمى‏سازد».[۳]

به گفته شاعر:

همت بلند دار که مردان روزگار

از همت بلند به جایى رسیده‏اند

در دومین جمله پرمعناى خود مى‏فرماید: «راستگویى و صداقتِ هر کس به اندازه شخصیت اوست»؛

(وَصِدْقُهُ عَلَى قَدْرِ مُرُوءَتِهِ)

. زیرا انسان با شخصیت این کار را براى خود ننگ مى‏داند که به دیگران دروغ بگوید. اضافه بر این، غالبا دیده شده است که دروغ‏ها بعد از مدتى فاش مى‏گردد؛ انسان با شخصیت حاضر نمى‏شود کارى انجام دهد که در آینده آبروى او را ببرد.

در احادیث دیگرى از امام امیرمؤمنان علیه السلام مى‏خوانیم:

«الصِدْقُ عِزّ؛

راستگویى سبب عزت است» و در حدیث دیگرى مى‏افزاید:

«الصِّدْقُ صَلاحُ کُلُّ شَى‏ءٍ وَالْکِذْبُ فَسادُ کُلُّ شَىْ‏ءٍ»

. یکى از یاران امام صادق علیه السلام به نام ابو کهمس خدمت آن حضرت رسید و عرض کرد: (یار وفادار شما) ابن ابى یعفور به شما سلام فرستاده است فرمود:

سلام بر تو و بر او. هنگامى که نزد او رفتى سلام مرا به او برسان و بگو: جعفر بن محمد به تو مى‏گوید:

«انْظُرْ مَا بَلَغَ بِهِ عَلِیٌّ علیه السلام عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله علیه و آله فَالْزَمْهُ فَإِنَّ عَلِیّاً علیه السلام إِنَّمَا بَلَغَ مَا بَلَغَ بِهِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله علیه و آله بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَهِ؛

نگاه کن ببین على علیه السلام با چه صفاتى آن مقام را نزد رسول خدا صلى الله علیه و آله پیدا کرد آن صفات را داشته باش، زیرا على تنها به این سبب به آن مقام نزد پیغمبر رسید که در سخن گفتن، صادق بود و در اداى امانت امین».[۴]

این سخن را با حدیثى از پیغمبر اکرم صلى الله علیه و آله پایان مى‏دهیم، فرمود:

«الْجَمالُ صَوابُ الْقَوْلِ بِالْحَقِّ وَالْکَمالُ حُسْنُ الْفِعالِ بِالصِّدْقِ؛

جمال، به سخن حق گفتن است و کمال، به انجام کارهاى نیک توأم با صدق».[۵]

باید توجه داشت که «مروءه» به معناى جوانمردى، مردانگى، و فتوت و مجموعه‏اى از شایستگى‏هاست که در یک انسان باارزش جمع مى‏شود که شخصیت او را تشکیل مى‏دهد.

سپس در سومین سخن حکمت‏آمیز خود مى‏فرماید: «شجاعت هر کس به اندازه بى‏اعتنایى او (به ارزش‏هاى مادى) است»؛

(وَشَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ أَنَفَتِهِ)

. روشن است وابستگى‏هاى انسان به مقام و مال و شهوات دنیا از شجاعت او مى‏کاهد و او را به اسارت مى‏کشاند؛ اما هنگامى که خود را از این امور آزاد سازد، با شجاعت حرف خود را مى‏زند و راه خود را مى‏پیماید و در برابر کسى ذلیلانه سر تعظیم فرو نمى‏آورد و با توکل بر خدا در برابر حوادث سخت مى‏ایستد.

در لسان العرب‏ آمده است که «أنَفْ» (بر وزن هدف) به معناى کراهت داشتن چیزى و خود را برتر از آن دانستن است، بنابراین «أنف» در جمله بالا مى‏تواند اشاره به بى‏اعتنایى نسبت به ارزش‏هاى مادى باشد.

آن‏گاه امام علیه السلام در چهارمین و آخرین سخن حکیمانه‏اش مى‏فرماید: «عفت هر کس به اندازه غیرت اوست»؛

(وَعِفَّتُهُ عَلَى قَدْرِ غَیْرَتِهِ)

. «غیرت» به گفته بعضى از شارحان نهج‏البلاغه عبارت از انزجار طبیعى انسان نسبت به تصور شرکت دیگران در امورى است که مورد علاقه اوست و به تعبیر دیگر غیرت به معناى حفظ ارزش‏هاى مربوط به خود و جلوگیرى از تجاوز دیگران به حریم اوست که غالباً در عرف ما در امور ناموسى به کار مى‏رود.

بدیهى است کسى که نسبت به نوامیس خود غیرت دارد هرگز حاضر نمى‏شود به‏

نوامیس دیگران چشم خیانت بدوزد، بنابراین هر اندازه غیرت انسان بیشتر باشد عفت او هم بیشتر خواهد بود.

گرچه عفت و غیرت هر دو غالباً در عرف امروز ما بیشتر در مسائل ناموسى به کار مى‏رود؛ ولى از نظر ارباب لغت و علماى اخلاق، هر دو معنایى وسیع دارند: «عفت» به معناى خوددارى و حالت انزجار از ملاحظه صحنه‏هاى زشت و «غیرت» هرگونه اهتمام و دفاع از حقوق الهى و انسانى خویش است و بعید نیست که منظور از امام علیه السلام از جمله بالا همان معناى وسیع کلمه در هر دو مورد باشد.

از این رو در حدیثى از امام باقر علیه السلام در کتاب‏ کافى‏ مى‏خوانیم:

«إِنَّ أَفْضَلَ الْعِبَادَهِ عِفَّهُ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ؛

برترین عبادت پاک بودن از نظر تغذیه و امور جنسى است».[۶]

نیز از همان امام نقل شده که فرمود:

«مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَیْ‏ءٍ أَفْضَلَ مِنْ عِفَّهِ بَطْنٍ وَفَرْجٍ؛

هیچ‏کس خدا را عبادتى بهتر از این نداشته که عفت را در مورد شکم و امور جنسى رعایت کند»،[۷] لذا در حدیثى از امیر مؤمنان علیه السلام مى‏خوانیم:

«مَا زَنَى‏

غَیُورٌ قَطُّ؛

شخص با غیرت هرگز زنا نمى‏کند».[۸]



[۱] . سند گفتار حکیمانه:

جمله اول از این چهار جمله حکمت‏آمیز را میدانى در مجمع الامثال و ابن طلحه شافعى در مطالب السؤول آورده ولى نویسنده الغرر با تفاوتى آن را ذکر کرده و نوشته است:« قَدْرُ الْمَرْءِ عَلى قَدْرِ فَضْلِهِ» و جمله دوم را به این صورت:« صِدْقُ الرَّجُلِ عَلى‏ قَدْرِ مُرُوئَتِهِ» و جمله سوم و چهارم را به صورت:« شُجاعَهِ الرَّجُلِ عَلى‏ قَدْرِ هِمَّتِهِ وَ غِیْرَتُهُ عَلى‏ قَدْرِ حَمِیَّتِهِ» و این تفاوت‏ها نشان مى‏دهد که از منبع دیگرى آن را گرفته است.( مصادر نهج‏البلاغه، ج ۴، ص ۴۶). در کتاب تمام نهج‏البلاغه، این چند جمله در ضمن نامه امام به فرزندش امام حسن مجتبى علیه السلام نقل شده است.( تمام نهج‏البلاغه، ص ۹۷۴).

[۲] . غررالحکم، ص ۴۴۸، ح ۱۰۲۷۸٫

[۳] . غررالحکم، ح ۱۰۲۷۱٫

[۴] . کافى، ج ۲، ص ۱۰۴، ح ۵٫

[۵] . کنز العمال طبق نقل میزان الحکمه ماده« صدق».

[۶] . کافى، ج ۲، ص ۷۹، ح ۲٫

[۷] . همان، ح ۱٫

[۸] . نهج‏البلاغه، کلمات قصار، شماره ۳۰۵٫

درباره نویسنده

678مطلب نوشته است .

نوشتن دیدگاه

شما میتوانید از تصاویر مخصوص خود در قسمت نظرات استفاده نمایید برای اینکار از وب سایت آواتارکمک بگیرید .


1 × هفت =

تمام حقوق این سایت برای © 2017 نهج البلاغه. محفوظ است.
قدرت گرفته از وردپرس فارسی